1-Axkaamta soonka

2-Xukunka soonka

3-Fadliga soonka

4-Faa'iidada soonka

5-Aadaabta soonka

6-Goormaa la soomayaa

7-Yuu ku waajibayaa soonku

8-Siduu u soomayaa qofka safarka ah

9-Soonka qofka xanuunsan

10-Soonka qofka gaboobay

11-Sidee loo niyeysan soonka

12-Goormaa la afurayaa

13-Maxaa jebiya soonka?

14-Wax yaala aan jebin soonka

15-Axkaan u gaar ah dumarka

1-axkaamta soonka

soonka xaga sharciga waa:- afka in laga heesto waxyaalaha afuriya laga bilaabo addanka labaad ee salaada subax ilaa qoraxda kadhacdo ayadoo niyad ay la jirto

2-xukunka soonka

Soonka bisha ramadaan waa waajib ilaah waxa uu yiri(kuwa ilaah rumeeyayow wxaa la' idinku waa jibayay soon sida loogu waajibayay kuwii idinka horeeyay, waxaad mudantihiin ilaah in aad kabaqdaan)

Nabiguna waxa uu yiri S/C/W,(waxaan arkay dad cirbohooda ku xiran oo dhabanadoodu ay dilaac san yihiin dhiigana kadadanayo marka ayaan iri waa kuwee dadkani?

Jibril ayaa yiri: waa kuwa afrura xiliga afurta ka hor) saxiixul targiib 25/265

IMAAMU DAHABINA WAXA UU YIRI: "qofka afura cudur la' aan waxa uu kashar badanyahay kan sinaysta ama caba khamriga islaamkiisana shki ayaa ku jira".

3-fadliga soonka

soonku aad ayuu u fadli badanyahay oo ilaah waxa u yiri"aniga ayaa leh kana amaal marinaya adoonkayga"

baryada qofka soomana waa la'aqbalaa waana kufaraxayaa marka uu ilaah la kulmo, maalinta qiyaamahana dadka sooma irid gaar ah ayay janada ku leeyihiin oo cid kale ayna kageleen, soonkuna maalinta qiyaamaha waa udoodayaa adoonka oo ilaah ayuu kaga shafeecaya ,qofka u sooma ramadaan si niyad sami iyo iimaan leh waxaa loo dhaafaa danbigiisi hore oo dhan.

4-faa'idada soomka

1-ala kabaq: oo soomku maadama qofku cunada uu yareeyay shahwada ayaa yaraanaysa taas oo cibaadada ku kaalmaynaysa.

2- naxarista masaakiinta: qofku marka uu baahdo waxa uu dareemayaa dhibaatada haysata masaakiinta, markaa ayuu kaalmaynaya.

3-nidaam iyo xakameenta nafta: qofku marka u afuro xilli go'an oo daqiiqad aan lagu dereen suxuurta sida ookale waxa uu baranayaa ilaalinta nidaamka balanta sidookale maadaama uu maalinta Ramadan oo dhan wax kasta kasoonaa waxa ay usahlaysaa in uu katago (jaadka, tubakada iyo sigaarka??)

5-aadaabta soonka

*in la saxuurto oo weliba dib loo dhigo oo aan la saxuuran xili hore oo habiin barkii ah.

* in ladedejiyo afurka , oo nabigu s/c/w. waxa uu ku afuri jiray timir ama biyo salaada kahor

* in laga fogaado hadalka xun(rafas)beenta, xanta,??..

Nabigu waxa uu yiri."qofka aanan kategin hadalka beenta ah iyo ku dhaqankiisa ilaah uma baahna in uu cunadiisa iyo cabitaankiisa katago"

"badanaa mid sooman oo aanan ka heleen soonkiisa baahi mooye waxkele"ibnu maajah 1/539

*in waqtiga aan lagu dhameen fiirsashada filim(musasalaad) cayaaro ama turub,dibnad, maxaa yeelay ramaadan waa fursad kooban oo umadaan la siiyay oo loo baahanyahy in cibaado lagu camiro.

* in la'iska daayo qaylada, cidii kula dagashaa ama ku caysana aad tiraahdid(waan soomanahay)

* in cunada aan la'iska badin si aad taraawiixda iyo cibaadada kale aad u awoodid.

* in wax la sadaqeesto oo weliba la'afuriyo masaakiinta, maxaa yeelay nabigu waxa uu yiri"qofkii afur siiya qof sooman waxa uu leeyay ajirkiisa oo kale"tirmidi 3/171

6- goormaa lasoomayaa

Waxaa lasoomayaa marka la'arko bisha Ramadan ama shacbaan ay dhameestirmato 30.

Aragtidana waxaa ku filan in uu arko qof lagu kalsoonyahay shardina ma' aha in uu arko qof kasta asaga.

*laguma soomi karo xisaabaad ama kalandar.

7- yuu ku waajibayaa soonku

Waxaa soonka laga rabaa: qof walba oo muslim ah oo qaan gaaray, safarna aan ku jirin, caafimad qaba ,cudur daar aan leheen sida,dhiiga caado, umul?

QAANGAARKA: waxa lagu garanaya in:-

1- qofka in uu ka yimaado mani(shahwo)

2- in uu usoo boxo tinta hoose(bisiqa ama shuunka)

3- qofku 15 sano in uu gaaro

4- dumarka taa waxaa u dheer in hadii uu ka yimaado dhiiga caadada(xayd). xataa hadii ay kayartahay 10 sano oo uu kayimaado waa soomaysaa.

*caruurta waa inlagu tarbiyeeyo soonka marka ay gaaraan 7 sano

Gabdhahana waa si gaar ah in loo fiiriyo maxaa yeelay waxaa laga yaabaa in ay xishooto ayadoo qaan gaartay.

* hadii uu islaamo qof gaal ahaa ama uu qaan gaaro cunug yaraa ama qof waalnaa u miir helo bartamha maalinta soonka, waxaa laga rabaa in ay af heestaan inta ka hartay maalintaa ,qalana lagu malaha wixii dhaafay maxaa yeelay kuma waa jibin xiligaas tegay.

* qofka waalan haduu marmar miir helayo waxaa laga rabaa in uu soomo xiliga miirka uu leeyahay

* qofkii dhintaa bisha Ramadan gudeheeda lagu malaha waxa kaharay bishaas uu dhintay

* qofka aan garanayn waajibitaanka soonka ama xaaraan nimada isutaga(jimaaca) bisha Ramadan, sida qof islaamka ku cusub ama gaalo ku dhex koray, waa loo cudur daarayaa.

Laakiin qofka muslimiinta ku dhexjira oo su'aali kara cudur daar malaha

8-siduu usoomayaa qofka safrka ah

1- qofku wax uu afuri karaa marka uu galo safar uu kaga baxayo magaladiisa mana afuri karo inta uu ku jiro oo uuna kabixin magaalada

2- waa safarkiisu in uuna eheen macsi ama uuna kaga baxsanayn soonka.

3- Hadii qoraxdu ay dhacdo oo uu ku afuro dhulka kadibna diyaarad intuu raacay oo qoraxdii arko waxba lagama rabo maxaa yelay waa dhameestiray soonkiisa ,ibnu baz.

4- Qofkii intuu safra ku dego magaalo rabana(doonaya) in uu joogo wax kabadan afar maalmood waxa waajib ku ah in uu soomo, maxaa yeelay waa muqiim.(qof jooga)

5- Qofkii intuu soomay hadana safar lagudboonaado waxaa u bannaan in uu afuro maadaama uu safray.

6- Qofka caado ay utahay in uu safro sida:- duuliyaasha,wadayaasha maraakiibta, waa ubanaantahau in ay afuraan laakiin qalo, ayaa laga rabaa.

Laakiin mallaaxa xaaskiisa iyo wuxuu u

Baahanyahay ay usaaranyihiin markabka

Waa soomayaa oo musaafir maaha .

REEBAADIYAHANA marka ay u baqoolaayaan meesha roobku kada'ay waa musaafiriin laakiin hadii ay degeen waa in ay soomaan.

7- qofku hadii uu soomo kadibna uu u safro dal kale oo hortii ama gadaashii soomay ayag ayuu ku xukun noqonayaa la afurayaa lana ciidaayaa. Hadii wax u haraana wuu qalayn(gudayaa)

8- Qofka soomaa ramadaan wax ka yar 29 maalmood waan in uu qaleeyaa maxaa yelay bisha hijrigaa kama nuqsaanto29maalmood.

9-Soomka qofka xanuunsan

1- cudur kasta oo caafimaad daro u keena

qofka waa afursiin karaa.

Laakiin madax xanuun yar ama qunfac

Cudur daar ma'aha.

1- hadii dhakhtar uu sugo ama qofka

naftiisa in soonku cudur uu ukeenayo

ama caafimaadkisa dib uu udhigayo

waxaa u banan in uu afuro.

2- qofkii baahida ama haraadka uu ka tanbadiyo oo xaqiiqsada dhimasho ama dhibaato jirkiisa dhab ah oo mala awaal aan eheen waa afuri karaa maxaa yeelay xafidida nafata waa waajib ,

3- laakiin oon yar ama baahi loo dulqaadan karo looma afurayo.

4- Dadka qabta shaqooyinka adag sida karinta macaadinta ,tumaalaha uma banana in ay afuraan, sidaa darted waa in ay habiinkii shaqeeyaan ama fasax qaataan bisha ramadaan ama shaqa kale raadsadaan oo aakhira iyo aduunba lagu kulmin karo .

5- Qofka xanuunsan ee rejaynaya caafimaad, kama gudayso in uu bixiyo(fidyo) waa in uu qaleeyo

6- Qofka aan rejaynayn caafimaad iyo kan gaboobay waxa ay bixinaayaan(fidyo) suus barkii maalin walba cunada beledkiisa waxayna udhigantaa ku dhawaad kiilo iyo bar bariis ah.

7- Qofkii asagoo caafimaad rejeynaya afuray oo qala sugaya laakiin dib ka ogaaday in cudurkiisu uu joogta yahay waa in uu fidyo bixiyo.

8- soomka qofka gaboobay

1- qofka gaboobay ee soonku dhib uu ku

yahay waajib kuma aha oo fidya ayuu

bixin karaan.

Laakiin hadii uu isku dardaro oo uuna

Wax kala saari Karin waxba masaarna

Soon iyo fidyo toona.

2- qofkii jihaad ku jira ee ubaahda in uu

afuro si xoog uu uyeesho waa ubanaantahay, dib ayuu ka qalayn.

3- qofkii ku afura sabab cad sida cudur(xanuun)

dhib malaha in uu dibada ku cuno laakiin qofkii ku afura sabab qarsoon sida ?caado- waa in uu qarsoodi ku cuno si aan loo tuhmin:

11)sidee loo niyeysan soonka

Niyadu waa shardi soon kasta oo waajib ah xilli kasta oo habiinka kamid ah ayaa laniyeysan karaa, niyadduna waa qalbiga.

in lagu dhawaaqaa rasuulka kama sugnaan.

* qofkii(doona) niyaysta in uu afuro maalinta ramadaan laakiin an afurin soonku kama jebayo, maxaa yeelay waa sida nin salaada in uu ku hadlo damcay laakiin aan hadlin.

*qofkii waagu ku beryo asagoon soon niyaysan qalo ayaa laga rabaa.

12- goormaa la ufurayaa?

Marka qoraxdu ay qarsoonto guduudka(casaanka) haraya dhib malaha

* dadka ku nool dalalka maalintoodu ay dheertahay ama ay kabadantahay habiinka waan in ay soomaan si kasta uu maalinku u dheeraado maadaama ay kala saari karaan habiin iyo maalin

* laakiin dadka ku nool meelaha aan la kala saarin Karin habiin iyo maalin wax ay ku daysanayaan dalka ugu dhaw ee habiin iyo maalin laka saari karo.

13- maxaa jebiya soonka

Waxa yaalaha afuriya qofka marka laga reebo dhiiga caadada iyo umusha waxaa loo shardinayaa sedex shardi:-

1- qofku in uu garanayo in uu afurinayo

2- in uuna halmaansanayn

3- in aan lagu qasbin

wax yaalaha jebiya soonka si guud

1- cirbadaha ama kaniiniga fitimiinka ah

2- nadiifida kilyaha oo ubaahan soo saarida dhiiga iyo ku celintiisa

3- is matajin iyo istoobid

4- isutag(jimaac)

5- imaanshaha dhiiga cadada iyo umusha

6- in wax la cuno ama lacabo

ogow waxa jira wax aan jebin laakiin ajirkiisa qaata

14- waxayaala aan jebin soonka

1- cirbadaha fitimiinka aan leheen sida

Binisiliin; insoliin:

2- siibida ama nadiifinta ama buuxinta ilig

3- tubooyinka ay geliyaan dhakhaatiirtu xuminta taranka ee raga am dumarka ama caloosha hadii ayna ku shubin wax fitimiin ah

4- qofkii ubaahda in uu afuro si uu ubadbaadiyo qof waa ubannaantahay sida qof biya ku dhacay in uu kasoo saaro.

5- Mantag iskii kaga yimid

6- Candhuufta oo la liqo

7- Hadii waaga uu u beryo qofka asagoo janaaba qaba si kastaba hakaga timaadee waxba uma dhibayso soonkiisa waa soomayaa sidoo kale hadii uu hurdo maalintii oo ay katimaado waa wadanayaa soonkiisa salaada unbuu u qubaysan(mayran).

8- San goror(dhiiga sanka kayimaada) ama dhaawac gaaray jirka

9- Qofkii biya iska keena ramadaan fiiro ama gacan waa in ilaah uu utooba keeno oo uu qaleeyo.

10- Waa dhunkan karaa haweenkiisa hadii uu is celin karo, hadii kale uma bannaana arintaasi.

20- axkaan u gaar ah dumarka

1- haweeneydii isticmaasha kaniiniga celiya

Dhiiga caada ee soonta waa sax soonkeedu

* wa in laga taxadiraa kaniiniyaashaa.

Qaarkood dhib ayey leeyihiin

2- hadii ay garanayso in dhiigeedu beri uu imaanayo Waa in ay niyeysato soon ilaa ay ka aragto dhiiga.

3- hadii ay umusho dhicis suurad leh sida

madax ama gacan waa sida naag umus

umushay.

laakiin hadii uu yahay suurad la'aan ama cad kaliya. Dhiiga markaa yimaadaa lama fiirinayo waa in ay soontaa hadii ay awoodi karto.

4- hadii ay dahir noqoto afartanka ka hor way

soomaysa.

5- dhiiga iska shubma oo caado ama dhalid

aan ku imaan waxba uma dhimayo soon iyo salaad toona .

6- haweenaydu waxa ay ku garan kartaa in

daahirtay marka ay aragto dareeraha cad ee riximka kayimaada dhiiga dabadii.

Hadii kale waxa ay isticmaali suuf ama wax lamid ah haduu soo boxo asagoo nadiif ah waa soomi kartaa.

7- hadii dhiiga uu ka go' habiinkii soonna

ay niyeysato laakiin waaga uu beryay ayada oo aan qubaysan(mayran) soonkeedu waa sax.  

waxaa  inoo diyaariyaay jamaal suleiman  warsame  ajar iyo xasanaad  alle hak siiyo   

jamaal suleiman Warsame (Ustaadk)

isku soo hagaajay  abdinasir ahmed  qayre {abtiga }

 koyla571@hotmail.com

 waxii faah  faahin ah kala soo xiriir

www.saafifilms.com